پشہ ئیان(پشائی) کام تھی آں دردستان کیسکے بنَدی؟

0 60

پشہ ئیان(پشائی) کام تھی آں دردستان کیسکے بنَدی؟

ہر کال دُونئی می 21 فروری زید مادری جیِبا سی دی توادی دا تیِسی سہیوا آج گندھارا ہندکو بورڈ پشاجی او دری بھئیا سی ایکدی پیِانُو سی کیا مے بُماریِگی سی لئیق پروگرام سوادتُو۔ آں مے پروگرام می مھی شمولیت مھأ او پشائی آدبی یرک سی کیا گھین فخر سی بات چھی میلائی پشائی سی شانے اے اوپیِاندر جیِب سی خلَگا ئے دعوت دیِا گأئی۔ مھی خیال دے أ بُوڑ وطن چھیدے یِؤ سی برکت تھی، کھأؤ مُو آ آج گندھارا سی دأل بھئیا سیت ایپود بھئیل تُھو۔ مھی دا موضوع أ تُھو لخا پشہ ئیان کام تھی آں دردستان کا تُھو؟

گوأکی پشاچہ(پشائی) مے ٹل او قبیلہ سی چیر پُران نام تُھو۔ مے کھام سی زرأ کالا سی تاریخ مے نام سی مِئی ئے بُوریل تُھو لخا ہیِن زئیبدی وطن عیسٰی علیہ السلام سی پیدائش ما مُوشِم او پیشیِم زُومان می تقریبًا بُوڑ برصغیر آشُو خاص کر شمالی ہند ما گیݜتے سندھ، پنجاب، گندارا آں شمالی او مشرقی افغانستان سمان أ بُوڑ ہیِن وطن اصلی  می شامل آشُو۔ ائں ہامُو آج ہے پشاچہ یا دردی جیِب (یعنی پشائی) جُدا جُدا لہجہ ئے دے بنا بیَئی۔ تیِسی سندھی، پنجابی، ہندکو، کافری، کھوار، ݜیِنا، کوہستانی، گوری وغیرہ جیِب جن مثال تُھو۔ پشائی جیِب تا مھیرے ہُم افغانستان سی آٹھ(8) صوبا می بنا بیَئی۔ پشائی جیِب افغانستان می کونڑ، ننگرھار، جلال آباد، لغمان، نورستان، کاپیسا، کابُل، بغلان، ہرات او قندوز سی صوبا می بنا بیَئی۔ آسے چیرے تعداد می خلگ کونڑ، جلال آباد، لغمان، نورستان او کاپیسا می بنَدی۔ کے یأمینے افغانستان می انقلاب آپ تا دأل افغانی بھئیا سی چھلے پشائی قوم سی لکھے خلَگے ہُم پاکستان گے ہجرت کی۔ میل گے ییدے سے ہُم ہیدومھید مختلف کیمپ او گام آں خارا می دھرُوسأد۔ تھئے مے مھیرے ہُم چیر خلگ پیخور سی چأپ چأپیرا علاقہ می آباد تھی۔

پشائی قوم او جیِب سی بارا می کھڑن دے بینی او پشائی قوم اے سؤُو آریائی قبیلہ چھی سے آریا قوم سی آول ہجرت می باختر او ہندوکش سی پندے میِپھا ییدے سندھ او ہند سی دھیریِن گے آویئی شی۔ سے مھید چیر گھن تہذیب او تمدن سی کھمن سواگئی شی آں جیِب ئی تھیِن ایک أشی۔ آسے کے یأمینے آریائیا سی دُھوم ٹل جنوبی ایشیا ما ہجرت کیدے آپ او تھئے ہأ ہیِن شیِرے ما ݜگأد کھامُو یأ ہئے ییدے مھید سی باشندہ قوم ”دراوڑ“ ݜگأدیِشی۔ تاریخ نویس او محققین لیِگَدی یرأ پشائی قوم آول گونا  جنوبی ہندوکش سی کھن دے لھینگدے آول گوبھا (مھیر سی کابُل) بھی تگاب سی دیِشیدے بخراب سروبی لمغانات او کونڑ سی نھید سی کأنگے آویدے تھیدیئمُو بھیڑ۔ تیلا بعد باجوڑ ئے دے لھینگدے دیر، پیخور او سواتا پرکے بیشتے آباد ہُوئی آں زرأ کالے ما ہابکے میل دھرَدی۔ آں سأز ئی ائں أ چھی یرأ ائں ہے خلگ بئیل زُمانا می اے گھن تہذیب او تمدن سی کھمن ہُم آشی۔ بھی اسلام سی زُمان آپ او ہئے محمود غزنوی سیت لات ہُم کی۔ چیر خلگ تا مسلمان ہُوئی خو یامے اسلام نہ قبُولُو۔ تے وجہ دے ہے خلگ دھأک علاقہ می سمَڑا بیشتے آگڑا گئی۔ بہرحال مھوئے دا سالام فخر سی بات چھی میلائی اسلام سی سر تے اللّٰہ سی شُکر تُھو مھو مسلمان یِدا بیَدی۔

ائں ہامُو یام تاریخی شواہد ”رِگ وید او مہا بھارت“ وغیرہ ما أ ہُم معلوم ہودُو یرأ دریا راوی سی کأن کامے دش باچا سی لات سی ذکر ہُودُو دا تھئے می قبیلہ ”الینا“ سی نام دے اے پشائی باچا ہُم شریک ہُوشُو۔ آں تھأ سیت تے اتحاد می ”دیشانا“ سی چھلے قبیلہ ہُم گاڑ ہیِشی۔ سے بھی بیشتے گندھارا می باسا گئی۔ تیِسی جن مثال پیخور سی وادی می آباد ہندکوان خلگ آں ہندکو جیِب چھی۔ دا میِسی کیا مے قوم گے مھیرے الینائی، گندھاری، دادیکی(دیگان) او اردردی ئے بنَدی۔

مھیرے مھأ چؤ ناما سی ازر شانا تفصیلی ذکر:

1۔ الینائی : پشائی قوم سی ہے خلگ مھأ وخا می الینگار، الیشنگ او السائی سی نام ئے دے لغمان او کاپیسا سی صوبہ می باسا گئیدی۔ دا تے وجہ لغمان او کاپیسا می مھأ ڇا ناما سی گھین گھین ڇا ضلع تھی۔

گندھاری : میس ہُم بنَدی لخا پشائی قوم اے وخ می پیخور او چأپ چأپیرا نھیو علاقہ می آباد آشی تھیِن سے نخ تھامُو لا موجود ہُم تھی۔ مئین توب سی اے قِصہ(ماروبئی دا تہخانہ) سی نام دے مشہور چھی۔ (أ پود پیخور می گنج گیٹ ما بھار قبرستان سیت نھیو تُھو)۔  یام تاریخ دانے دا مھیدیگا پرکے بنُودو لکا مھیروک پیخور  اِی قبیلہ آباد کیِدُو۔ پشائی نام سی وجہ دے مھید شاور، پشور، پرشور، بشکپور، پشکبور ما آخِر پشاور سواگا۔ ائں ہامُو گندھارا سی علاقہ می چیر گن مھال نام موجود تھی سے پشائی سیت ڇھیِتا گھڑَدی۔ تھأ می ”پشکلاوتی“ موجودہ چارسدہ، کوٹے سی ”پشین“ سی ضلع، کالام می ”پشین“ نام سی گام آں ”پشین ناد“ درا پیر پنجال کشمیر می سے پنجاب او خیبر پختونخوا دُھوئیا ئے نھیو تُھو آں ایِما علاوہ افغانستان می کھید یأ أ قوم باسا گئیدی دا تھید ہُم مھال گن نام تھی خو تھیِن ذکر مھید ضروری نہ تُھو۔

دادیک یا دیگان : دادیک او دیگان ئی پشائی قوم گے بنَدی میلائی ہے قبیلہ دایک سی نام دے گندھارا سی دھیریِن زید دھرُودُود تیِسی تذکیرہ ہیروڈڈ ئے ہُم کیِدُو یرأ گندھارا سی علاقہ دارا اعظم سی ستم اقلیم یا صوبہ اشُو۔ تی چؤ قبیلہ  گندھاری، ستاگودے، اپرتے یا پکھت آں دادیکے سی نام گھیِنتی۔ دا أ دادیک قبیلہ پشیئی چھی۔ مھیرے ہُم اے نام کونڑ سی نھد سی ایکأن میکأن پشائی قوم سی اے شاخ آباد تُھو سے آمنگے دہقان، دیگان یا دیکان ئے بنَدی۔ یام خلَگے دادیک ما تاجک مراد گھیِنتُو دا ہے ٹیِک نہ تُھو۔ اصل می دادیک دیگان تُھو مھید گندھارا سی دھیریِن زید ہیِن أݜی پشیل ثبوت تُھو آں دیگان پشائی جیِب سی اے لہجہ چھی۔

دردستان یا دردی: دردی ہُم پشائی قوم گے دأل دردی بھئیا سیت عام صورت می دردستان علاقہ سی نسبت ئے دے بنا بیَدُو۔ کھامُو یأ آج مھو دردی او پشائی بھئی مے کانفرنس می ایپود بھئیل تھی۔ آسے مھید أ بات بُوکھے چھی لخا اصل می ”درد“ کا شیئی تُھو؟ دأل چھیدے دردی بھئی ایکدی نہ جنا بھادی لخا درد تُھو کا؟ آں مھوئے داردی ئے کئی بنَدی؟ ایِسی پشائی جیِب می دھأک تفصیل پکار تُھو یرأ کانفرنس می شریک بُوڑ سأت مے بأدا غورا جنین۔

دار:  دار اصل می اے خالص پشئی ٹیِگیل چھی ایِسی معنی کھن سی چھی۔ یعنی کام خلگ کھنا سی دیِشکے یا خارا ما ڈھأرکے کھنا سی ٹین بان او درا یا کُوہا می ڈھأنا سی کأن عُمُو تھلَدی دا تھأ ئے درد یا دردی بنَدی۔ ایِسی مطلب (درد یا غم) یئد نہ ہوبھائی کھامُو پختو جیِب ما ایِسی مطلب ڈڑ او غم گھیِنَدی۔ (پختو می شُول گے درد بنَدی)۔

دار داردی اے خاص پشائی جیِب سی اصطلاح تُھو ایِما مُراد کھان یا کھنیِل درا تُھو کھأؤمُو داردستان ترجمہ کوہستان دے کُواگأ آں داردی ئے کوہستانی بناگا میلائی سے تیِسی نسبت مھأ جیِبا سیت چھی۔ أ اصطلاح مھئے الفاظے دے ائں اے معنی مے مھیرے ئی پشائی جیِب می استعمال ہودُو۔ مثال میس کو اے پشئی قوم سی اے ماݜ کھن وا روان تُھو تیسما توَس کی لخا تُو کھأدے بیَدُو؟ دا تیِسی جواب مھامُو ہونیِن (من دار بَل یا داری کہ باکم) یعنی آ مے کھن وا یا کھن سی دیِشکے بیَدُو۔ مے مثال دے وضح معلوم ہُو یرأ أ نام خالص پشئی یا دأل پشاچی بھئیا جیِبا می عام استعمال ہودُو۔ کھامُو یأ پشائی او پشاچہ ایک تھی ائں ہامُو ئی دار او درد ئی مُھن مُوٹھیِک میِراث چھی۔

ائں مے وجہ دے پشاچہ ما نُوخیل لیؤ لیؤ قبیلہ او جیِبا ئے داردی جیِب آں خلَگا ئے داردستانی آں تھیِن علاقہ او وطنا ئے داردستان او دردستان بنَدی۔ میِسی کیا پشائی آدبی یرک افغانستان(پرشور) تنُو مجّلہ سی نام ہُم داردستان تھؤدُو۔

آں آخِر می پشائی جیِب او ہندکو سی ٹیِگیل ایکدیِا سیت میِلأدے بُوئی دا ہے ایکدُوئی سیت کھیدیک میِلَدی۔

پشائی ہندکو توروالی پشائی ہندکو توروالی پشائی ہندکو توروالی
ای ھک ایک آنچ اکھی أݜی جدو/بیل جدو گو
دو دو دُو انگوڑ انگل أنگی اڑا ادھ ار
ترے ترے ڇا دانت دانت دان/دن چیک چھلکا چیِگ
چار چار چؤ کاڑ کن کن/کان پٹک/پٹا پتہ پتا
پنج پنجہ پائں نام ناں نام ناٹ ناجدا نات
شے چھ ݜو مول مل مل کودن کدی کھأدے
 ست ستہ سات شکا سکا ساک میشی مچ میݜی
آشت اٹھ آڑ کوچہ/کوچ وچ کُوسا پیڑی/نسل پیڑی پیڑی
نو نو نوم پتر پتر پو آنگار آگ آنگا
دے دس دش سینگ سینگ ݜیِنگ کجل کجل کشل
لغا لمبا ڙیِگ شیر سس میِنگ لیکان لکھ لیکھأن

ائں مھامُو زرے الفاظ مھال تھی یرأ سے بُوڑ ہند آریائی او پشائی جیِبا می ایشانا استعمال ہودی۔ واسلام۔

قاری عبدالسلام درہ نوری

سرپرست پشائی ادبی یرک افغانستان(پرشور)

21 فروریسنہ 2005ء

مترجم جاوید اقبال توروالی

Print Friendly, PDF & Email
تبصرے
Loading...